Dziennik Terezjusza

Drętwy Stawrogin albo strachy na lachy

2012-01-14T14:50:00.005+01:00

Terezjusz:
To miało być święto. W minionym roku z różnych względów nie dane mi było chodzić do teatru, jeśli nie liczyć monodramu „Rozmowy z diabłem” w znakomitym wykonaniu Jerzego Treli oglądanego właśnie prawie 12 miesięcy temu. Dlatego z radością powitałem zaproszenie na „Biesy” w Teatrze Polskim i to jeszcze na mojej ulubionej scenie na Dworcu Świebodzkim. Wielka literatura i reżyseria Krzysztofa Garbaczewskiego, którego „Nirvana” wywarła na mnie swego czasu spore wrażenie, zapowiadały ekscytujący wieczór.

Nowoczesna forma, wykorzystanie wideo i laptopów, muzyka rockowa, nawiązania do współczesności – to wszystko nie było dla mnie zaskoczeniem, ani nie raziło. Raczej takiej formy się spodziewałem zamiast klasycznego teatru. Podobał mi się zwłaszcza pomysł wykorzystania teatru cieni i nawiązanie do niemego kina. Także rozmywanie granic między widzem a aktorem, teatralną grą i rzeczywistością, nie było ani czymś specjalnie niespodziewanym, ani nowatorskim. Niespójność poszczególnych scen, ich oniryczność w pierwszej części przedstawienia można by też od biedy interpretować jako np. ostatnie przebłyski świadomości umierającego Szatowa. To ostatnie skojarzenie – nie wiem na ile trafne – nasunęło mi się poprzez nawiązanie do „Nirvany” tego samego reżysera.

Chaotyczność pierwszej części mnie bardziej intrygowała niż poruszała, z początku wydawało się nawet, że będzie zarówno śmiesznie, jak i strasznie, że ważne pytania zostaną przyprawione ostrą dawką ironii, a przedstawienie będzie balansować na granicy groteski i tragedii. Nie było w tym jednak nic, co by mną wstrząsnęło i miałem nadzieję, że druga część będzie prawdziwą eksplozją i pokaże ku czemu to wszystko tak naprawdę zmierza. Jednak już w tejże pierwszej części pojawił się pewien element niepokojący. Z pewnym zaskoczeniem i zmieszaniem przyjąłem fakt, że rolę Stawrogina gra kobieta. Z początku próbowałem nawet dociec sensu takiego wyboru, ale potem dałem sobie z tym spokój, bo nad tym wszystkim zaczęło dominować poczucie irytacji i rozdrażnienia. Czy chodziło tutaj o jakiś chwyt z dziedziny gender studies, czy jakieś inne nowoczesne wymysły – nie mam pojęcia. Mniejsza o to, w końcu w czasach Szekspira role kobiece grali mężczyźni, to dzisiaj mogą je grać też i kobiety. W końcu i tak teatr to gra pozorów.

Jednak to rola, grającej Stawrogina i nie znanej mi wcześniej, Katarzyny Warnke była ostatecznie głównym elementem, który według mnie, obok innych mankamentów, rozłożył całe przedstawienie. Początkowe zaskoczenie zastąpiła wspomniana już wcześniej irytacja grą aktorki. Z ulgą przyjmowałem chwile, kiedy usuwała się ze sceny albo gdy inni aktorzy dominowali. Jej drętwe, pozbawione ekspresji deklamacje drażniły. Także sztywne – nie wiem, czy usiłujące naśladować zachowanie mężczyzny – ruchy były męczarnią dla oczu i świadomości. Nawet, kiedy aktorka wyciskała łzy z oczu, to miałem wrażenie, że jest to rozpacz spowodowana niemożnością wlania choć odrobiny życia w odgrywanego bohatera.

W drugiej części było już tylko gorzej. To była prawdziwa męczarnia, którą z trudem zniosłem do końca. Niestety drętwy Stawrogin, jak prawdziwy nudziarz zamęczający swoimi opowieściami kolejne ofiary, stał się głównym bohaterem. Gdyby tę rolę zagrał robot, przynajmniej nie myliłby się przy czytaniu tekstu z laptopa, a sztuczność jego elektronicznej mowy skontrastowana z opowiadaną historią pewnie wywołałaby wstrząs albo przynajmniej salwy śmiechu swoją groteskowością. Stawrogin Warnke był tak papierowy, jak to możliwe, choć niby poruszał się przede mną pod postacią aktorki. Nawet wdzierające się z zewnątrz zimno nie było taką katuszą. Przed ostatecznym opuszczeniem sali powstrzymywał mnie tylko szacunek dla gry Ewy Skibińskiej. Każdy jej gest i słowo traktowałem jak wybawienie.

Prawdziwym zwieńczeniem tego wieczoru były porcje kurczaka, które spożyliśmy w fastfudzie. To była dopiero uczta! Choć szkoda, że nie także duchowa, którą sobie obiecywaliśmy.

Sobota:
Zgadzam się w pełni. Nazwisko nieszczęsnego Stawrogina poznaję dopiero z Twojego tekstu, i w sumie to nawet mnie nie dziwi. Przy takiej „grze” chciałoby się je wyprzeć z pamięci, a nawet może krzyknąć w niepohamowanym żalu „niech sczezną artyści!” I to dosłownie. Ale jednak nie, bo Pani Ewa jak zwykle na najwyższym z możliwych poziomów! Jedyna która tu naprawdę wzrusza (nie ujmując pozostałym aktorom, którzy jednak już tak nie porywają). Dobra, dawna szkoła. Swoją drogą podziwiam jak lata lecą, a Ona wciąż niezmiennie piękna i wręcz dziewczęca. Wzruszające, jak w tym teatrze światłocienia pięknie potrafiła pokazać nawet postać skrzywdzonej, i w końcu wymierzającej sobie samej najokrutniejszą karę (wierząc dziecinnie, że wyrządzone jej przez świat zło jest wyłącznie jej winą) – dziesięcioletniej dziewczynki! Wzruszające, a może nawet i zdumiewające! Choć talent Pani Ewy mnie akurat od lat nie zdumiewa.

Jeśli idzie o chaotyczność scen, to mnie ona tu bardziej doskwiera niż Tobie (zwłaszcza po całkiem niedawnej lekturze Biesów), ale jeśli zgodzić się z Twoją koncepcją mieszaniny przedśmiertnych przebłysków, to ujdzie i dla mnie. Niestety sztywny, mylący się i miotający po scenie dziwnymi krokami w przód, w tył i na boki, niczym konik szachowy Stawrogin rozłożył wszystko na łopatki. Każda wypowiedziana przez niego/nią kwestia brzmiała sztucznie.

Wyjść przed końcem spektaklu to chęć, która niezwykle rzadko mi się przytrafia, ale wrocławskim Biesom udało się ją wywołać. Niestety z różnych względów nie można było jej zrealizować (czego nie można powiedzieć o parze sąsiadów obok), więc moja męka trwała 2 i pół godziny. Bardzo chętnie poszłabym dziś natychmiast odreagować na „20 najśmieszniejszych piosenek…”, (byłam i bardzo polecam!), ale niestety nie ma już miejsc.

„Biesy” – adaptacja, reżyseria i scenografia Krzysztof Garbaczewski, Scena na Świebodzkim

Fatalny strzał Tygryska

2012-01-13T09:52:00.001+01:00

- Kłapousiu, Kłapousiu! Tygrysek się po… – tutaj Prosiaczek się potknął i już miał zakląć siarczyście jak dzika świnia, ale się powstrzymał – … strzelił! Tygrysek się postrzelił!

Kłapouchy zaniepokojony podniósł swój ciężki łeb i ujrzał… wesoło podskakującego Prosiaczka.

- I już wydziela wywiadów! – kontynuował mały przyjaciel Kubusia Puchatka.

- Udziela – poprawił odruchowo Kłapouchy.

- Tak! Udziela! Udziela! Ale teraz siedzi pod kluczem! I nawet nie jest mu ciężko, bo Krzyś miał tylko mały kluczyk. Tylko trochę niewygodnie, bo chciałby już nie siedzieć, ale Krzyś mówi, że musi być pod obserwancją! Bo może jest w presji!

- Depresji! – warknął Kłapouchy wróciwszy do przeżuwania ostu.

- Tak! Tak! De-presji! De-presji! – radował się Prosiaczek. – A Sowa Przemądrzała zwołała konfe… konfo… konfresję! I zaprzecza! I de-montuje! I wszyscy są poruszeni! Ogromnie! I nasz prezydent, Władysław Bronisławski, się też wypowiedział!

Kiedy mały przyjaciel Kubusia Puchatka podskakiwał wokół wykrzykując kolejne wieści, Kłapouchy smętnie popatrzył na Stumilowy Las. Sędziwe drzewa pięły się dostojnie w górę podpierając niskie zimowe chmury. I pożałował osiołek, a ciężkie westchnienie wyrwało mu się z piersi, że nie jest to Las Ardeński.

- Może jednak warto spróbować – powiedział do siebie i po kolejnej chwili wahania ruszył powoli w stronę gęstych zarośli.

Zaszumiał zimny wiatr. Płatki śniegu zawirowały opadając miękko na ziemię. Wyglądało na to, że wreszcie nadciąga prawdziwa zima.

Ten blog nie bierze udziału w akcji...

2012-01-08T14:50:00.002+01:00

... Wielkiej Orkiestry Świątecznej Przemocy.

Nie siedź na fejsbuku

2011-12-28T19:10:00.003+01:00

"Bóg się rodzi..."

2011-12-24T13:51:00.000+01:00

Z piątku na Sobotę: sobotni motyl w zimie

2011-12-24T13:15:00.000+01:00

Lalki II

2011-12-10T13:50:00.000+01:00

Z piątku na Sobotę: w bieli

2011-11-18T18:47:00.002+01:00

Z piątku na Sobotę: sobotnie in statu nascendi

2011-11-13T00:30:00.000+01:00

Z piątku na Sobotę: Sobotnie malowanie

2011-11-06T00:43:00.000+01:00

Uwięzieni

2011-10-30T12:07:00.000+01:00

Dwie powieści o smutku i miłości

2011-10-26T14:13:00.010+02:00

Dawno już chyba nie czytałem powieści tak smutnej, tak przygnębiającej swoim klimatem, jak „Piąty kąt”. Poziom smutku jest w utworze Izraila Mettera praktycznie porównywalny z tym, który odnajdujemy w twórczości innego pisarza i mieszkańca Związku Sowieckiego zarazem – Andrieja Płatonowa. Jednak od autora „Wykopu” różni Mettera zarówno styl, jak i w moim przekonaniu skala talentu. Łączy ich natomiast ponury, szary krajobraz kraju, który stał się przedmiotem jednego z najbardziej zbrodniczych eksperymentów, eksperymentów dokonywanych – że tak powiem – na żywej tkance i bez znieczulenia. Skutki tego eksperymentu jeszcze długo będziemy odczuwać na własnej skórze.

Ta przygnębiająca szarość świata przedstawionego jest szarością znaną mi tak dobrze z lat osiemdziesiątych w Polsce. Właśnie z szarością, ale też z siermiężnością i tandetą tamte czasy mi się kojarzą. I nikt mnie nie przekona, że było w tamtym eksperymencie cokolwiek dobrego, że oprócz wad, były też i zalety. Dowodem jest też nieco chaotyczna opowieść, jaką odnajdujemy w „Piątym kącie”. Z grubsza rzecz biorąc to opowieść o życiu, któremu odebrano szansę na spełnienie, na realizację swojego potencjału, to historia życia kalekiego i prób odnalezienia w takim życiu sensu. Bohater „Piątego kąta” żyje wspomnieniami, we wspomnieniach wraca do miejsc, postaci i czasów mu znanych. Pamięć jest chyba najcenniejszą, ale też najboleśniejszą rzeczą, którą posiada. Ma też on świadomość szaleństwa, jakim jest zarażony, szaleństwa błąkania się „wśród zaginionych mogił”. Jeden z bardziej wstrząsających fragmentów tej powieści – będącej jednym wielkim monologiem, a momentami dialogiem z samym sobą młodszym o kilkanaście lat – to ten przedstawiający spotkanie głównego bohatera z kobietą, którą zna tylko z korespondencji. Okazuje się, że z pieczołowitością kustosza gromadzi ona szczegóły dotyczące życia ukochanego przez siebie człowieka, ale również osób, które się z nim przyjaźniły. Tymi szczegółami i wspomnieniami, a właściwie ich okruchami, których łącznikiem jest pamięć o ukochanym mężczyźnie, wypełnione jest jej życie, w nich się ono w pewnym sensie spełnia, ale też i ogranicza. Jej znajomość faktów z dalekiej już przeszłości jest zarówno imponująca, jak i przerażająca. Jej mieszkanie swoim wystrojem kojarzy się z przypadkowo zagraconym strychem pamięci przechowującej jakieś fragmenty dawnej rzeczywistości, ale coraz bardziej tracące swoją żywotność, coraz bardziej martwe – cienie dawnego życia, które już nie powróci.

„Piąty kąt” to również opowieść o miłości, opowieść tragiczna i smutna, jak smutna jest cała ta historia; opowieść o szaleńczej miłości trwającej latami i nie znajdującej szczęśliwego zakończenia. I podobnie jak życie głównego bohatera, ta miłość jest ułomna, jest i jej nie ma zarazem, a w momencie okrutnej próby zostaje ona sponiewierana, zmieszana z błotem, czy też raczej pobita i zapędzona do tytułowego piątego kąta pozostawiając po sobie poczucie winy i bólu. To właśnie scena przesłuchania ukochanej głównego bohatera – czy też tego przesłuchania wyobrażenie – jest fragmentem powieści, który wstrząsnął mną najbardziej i który tkwi we mnie do tej pory, choć jest to tylko drobny wyimek z całej historii. Chyba nie poruszyć może on tylko tego, kto nigdy nie kochał, kto nigdy nie czuł tej wzbierającej w gardle czułości na myśl o ukochanej kobiecie. Zresztą sam bohater mówi o tym tak:

„(…) czym jest noc dla starego człowieka? W jakkolwiek stronę zwróciłby myśli – spokoju nie znajdzie. Zupełnie jakby miał wmontowany w czaszkę najbardziej czuły odbiornik, który ma podwójne zasilanie: włączony do sieci przeszłości pracuje na wyczerpanych bateriach sumienia. Nie ma na nim skali, nie ma zagłuszarki. Wysiłkiem woli próbuję przełączyć go z jednej fali na inną. To nie „Głos Ameryki” – to mój głos. (…)

Na koniec wyjął z teczki i dał mi te rzeczy Katii. (…)

To najdłuższa fala w moim przeklętym odbiorniku. Częstotliwość też przyzwoita – co noc.”

Warto jeszcze odnotować, że zamiast posłowia książka została opatrzona krótkim wspomnieniowym tekstem – a raczej dwoma krótkimi tekstami – autora o nim samym zatytułowanym „Autobiografia. Rodowód”. Czytając te zapiski, momentami miałem wrażenie, że są one ciekawsze od samej powieści, ciekawsze w tym sensie, że nawet jeśli pamięć płata figle, to jest to intrygujący zapis, próba ocalenia od zapomnienia fragmentu nieistniejącego już świata charkowskich Żydów, a tego w „Piątym kącie” jakby mi nieco zabrakło, jakby było mi zbyt mało.

Ilekroć biorę do ręki kolejną książkę Sándora Máraiego, podejrzewam u siebie skłonności masochistyczne. Węgierski pisarz to jeden z tych autorów (jeśli nie jedyny), których nie lubię i lubię zarazem. Właśnie w tej kolejności: nie lubię i lubię. Świat Máraiego jest mi bowiem kompletnie obcy, nie znajduję w nim nic fascynującego, nic z czym mógłbym się identyfikować lub utożsamiać. Wrażenia z lektury każdej kolejnej powieści Máraiego mógłbym porównać do tępego bólu zęba. Chyba rzadko zdarza się mi przeżywać podobną męczarnię, jak ta, jakiej doznałem czytając „Wyznania Patrycjusza” – będące moim pierwszym zetknięciem się z twórczością słynnego Węgra. Potrzebowałem naprawdę dużo samozaparcia, by dobrnąć do końca. A i z następnymi utworami nie było lepiej. Jakże znużyło mnie przedzieranie się przez wezbrane potoki słów w „Krwi świętego Januarego”, jak irytował starczy monolog w „Żarze”! A więc dlaczego, dlaczego, dlaczego? Skąd ta pokusa, by przechodząc obok półki z prozą obcą, zatrzymać się właśnie przy literze „m”, by wyciągnąć kolejny tom i powtórnie zabrać się za lekturę? Próbowałem już na to pytanie odpowiedzieć na swoim blogu. I chyba w dalszym ciągu chodzi o to samo – o powagę, o traktowanie świata serio, o powolne, niespieszne przyglądanie się otaczającej rzeczywistości i człowiekowi. Co w wesołkowatym świecie popkultury oznacza jednocześnie pójście pod prąd, wybranie osobnej i mniej uczęszczanej ścieżki. Co także wiąże się z pogłębionym namysłem zamiast strategii uników, powierzchownego kwitowania śmiechem istotnych pytań.

W przypadku „Pierwszej miłości” nie było lepiej niż z innymi utworami Máraiego. Po przeczytaniu kilkunastu stron odłożyłem powieść znużony i poirytowany. A jednak po kilku tygodniach, gdy zdecydowałem się spróbować raz jeszcze, z trudem mogłem się oderwać. Jeśli na początku lektury ziewałem jak na nudnym wykładzie, to pod koniec czytałem z wypiekami na twarzy. Co więc sprawiło, że historia pewnego belfra – starego pierdoły (przepraszam za wulgaryzm, ale to adekwatne wyrażenie) tak mnie wciągnęła, tak bardzo mnie zafascynowała? Być może w jakimś stopniu przyczynił się do tego „Piąty kąt”, być może ta historia o rosyjskim Żydzie nauczycielu matematyki nastroiła mnie do atmosfery pisanej w formie dziennika „Pierwszej miłości”, której bohaterem jest stary nauczyciel łaciny. Być może. Ale jest w tej smutnej – bo smutna to historia – opowieści coś jeszcze, co pobudziło moje zainteresowanie. Utwór Máraiego w moim przekonaniu to głębokie studium samotności. Jego bohater, którego poukładane i pozbawione większych wydarzeń życie jest tak nudne jak to tylko możliwe, jest jednocześnie niezwykle samotny. Jego świat to taki szary światek, w którym z pozoru nie ma miejsca na większą tragedię, ale też nie ma miejsca na prawdziwą przyjaźń. W zasadzie na początku moja reakcja była: a co mnie to wszystko obchodzi? Co mnie obchodzi monotonne, pozbawione uciech życie jakiegoś nauczyciela z początku XX wieku, żyjącego gdzieś w cesarstwie Austro-Węgier? Jednak, gdy wróciłem do lektury po kilkutygodniowej przerwie, okazało się, że czuję tyleż irytację, co i współczucie, że żal mi głównego bohatera, ale też żywię do niego wstręt i odrazę, że jest on momentami zabawny, ale i żałosny zarazem. W zasadzie sama postać jest pokazana w tak intrygujący sposób, że czytelnik nie jest w stanie jednoznacznie określić swojego do niej stosunku. Choć poznajemy starego belfra poprzez jego dziennik, to jest tak, jakbyśmy mimo woli oglądali go też patrząc na niego z boku oczami pracujących z nim kolegów czy jego uczniów. Znając jego wnętrze, wiemy lub domyślamy się, jak postrzegany jest przez innych. I nagle okazuje się, że w tym monotonnym, pozbawionym przygód i większych wydarzeń życiu starego nauczyciela dochodzi do tragedii, której finałowej sceny można tylko się domyślać (znakomite wykorzystanie przez Máraiego niedopowiedzenia, jakie umożliwia mu obrana powieściowa forma). Czytelnik śledzi stopniowy rozwój dramatu i narastające szaleństwo, rodzącą się namiętność, zazdrość i nienawiść. Nagle mamy coś z szekspirowskiej tragedii osadzonej gdzieś w czasach monarchii austrowęgierskiej.

Myśląc o pisanej w 1928 roku powieści autora „Żaru” nie sposób nie dojść do wniosku, że życie jej głównego bohatera jest w zasadzie symboliczne i zdaje się przedstawiać sytuację Europy u schyłku XIX i na początku XX wieku. Szaleństwo I wojny światowej zdaje się być równie absurdalne w tym kontekście, jak szaleństwo zbliżającego się do emerytury stetryczałego profesora. Ład i porządek starej Europy ulega destrukcji tak, jak destrukcji ulega rutyna zdziwaczałego belfra. Jeśli tak odczytać ten utwór, to jego główny bohater staje się swoistym pars pro toto, jego życie jest obrazem starej Europy, której ład zostaje zburzony w najmniej oczekiwanym momencie, choć procesy, które do tego doprowadziły już nieubłagalnie wprawiono w ruch jakiś czas wcześniej.

„Pierwsza miłość” to jednak również, zgodnie z tytułem, powieść o miłości i miłości braku, to utwór o zszarganej, zbrukanej niewinności i intymności, o szaleństwie, które może wkroczyć w najbardziej poukładany świat i zburzyć dotychczasowy porządek, to opowieść o namiętności i zazdrości, które pojawiają się niespostrzeżenie i którym nie sposób się oprzeć. „Pierwsza miłość” to książka w gruncie rzeczy zaskakująca, bo jej tytuł sugeruje coś, czego w niej nie znajdziemy. Albo inaczej – znajdziemy, ale nie tak to będzie wyglądać, jak przypuszczaliśmy. Już choćby dlatego warto ją przeczytać, warto przebrnąć przez pierwsze strony. I pewnie dlatego warto (za jakiś czas) znowu sięgnąć po kolejny utwór Máraiego.

Izrail Metter, Piąty kąt, tłum. Heryk Chłystowski, Warszawa 2011.

Sándor Márai, Pierwsza miłość, tłum. Feliks Netz, Warszawa 2008.

Z piątku na Sobotę: Kind of Blue

2011-10-22T22:46:00.000+02:00

O wyborach

2011-10-14T23:11:00.001+02:00

nie chce mi się pisać.

Wszelkie pogłoski o przebudzeniu narodu po Smoleńsku okazały się przedwczesne.

- Aaaaaa... kotki dwa... – zaśpiewał Kłapouchy nerwowo rozglądając się dookoła, czy nie ujrzy przypadkiem wesoło podskakującego Prosiaczka.

Jednak niepotrzebnie się martwił. Prosiaczek w tym czasie darł koty z Kubusiem.

A może nawet je palił.

„Młodzi, wykształceni, z dużych miast...”

2011-10-03T23:41:00.000+02:00

... często pijani. Oni niestety też pójdą głosować. Dzielni do granic szaleństwa. Jednak to nie przed nimi broniła policja. Kto widział wstrząsający film „Krzyż”, wie o czym mówię.

Z życia mikrobów XX - Skrajnie złoty środek

2011-10-02T23:57:00.004+02:00

Zupełnie przypadkiem obejrzałem sobie w telewizji fragment pewnego „szołu” z okazji wręczenia pewnej znanej nagrody literackiej. Moje zetknięcia z telewizją są jak najbardziej przypadkowe, gdyż – co część czytelników tego bloga już wie – owego niezbędnego sprzętu nie posiadam i raczej do tej pory nic mnie nie przekonało, by ów cudowny obiekt pożądania wielu nabyć. W końcu nie uśmiecha mi się płacenie abonamentu na np. gościnne występy w roli eksperta muzycznego wyznawcy szatana. Niech idzie do diabła. Nie wiem też, czy chciałbym łożyć swoją krwawicę na nadawanie w telewizji publicznej relacji na żywo z podobnych imprez, jak wspomniana na początku uroczystość.

Mniejsza o to. Wrócimy do literatury. Otóż, usłyszałem w trakcie oglądanego programu wypowiedź jednego z poprzednich laureatów owej literackiej nagrody. Dowiedziałem się z niej, że jego krytycy to z jednej strony „niedouczeni” katoprawicowy, a z drugiej młodzi lewicowcy, którzy odreagowują w ten sposób stres z dzieciństwa, gdy musieli służyć do mszy jako ministranci. A niewątpliwie nie służyli dobrowolnie, tylko ich do tego zmuszano.

Podbudowany taką zjadliwą egzegezą krytycznych tekstów o twórczości owego pisarza przez samego pisarza dokonaną, zacząłem się na nowo zastanawiać, czy aby na pewno powinienem za czytanie jego wiekopomnego dzieła się zabierać. Tak się składa, że chwilę wcześniej nieopatrznie wolę lektury nagrodzonej książki wyraziłem. Chciałem albowiem przekonać się osobiście, czy faktycznie doceniona przez szacowne jury twórczość wiekopomna jest i na wieniec laurowy zasługuje. O słodka naiwności! Nierozważnie mógłbym narazić się na ostre jak bicz słowa wielkiego artysty pióra i okazać się niedouczonym katoprawicowym oszołomem. Albo nawet zostać zaliczonym do tej drugiej grupy, bom przecież ministrantem był i do mszy służył. Choć do tej pory jakoś nie miałem poczucia szczególnej traumy z tym związanej i nie przypominam sobie, by mnie ktoś nahajką do kościoła gonił. A i z lewicą nigdy mi nie było po drodze. Ale kto wie?

Postanowiłem zatem przed lekturą najpierw uzupełnić braki swojej wiedzy i umówiłem się na wizytę do psychiatry, by się przekonać, czy aby bycie ministrantem w dzieciństwie nie pozostawiło w mojej psychice jakichś trwałych, acz nieuświadomionych, urazów. W moim postanowieniu utwierdziły mnie słowa prezenterki telewizyjnej, która podsumowała wypowiedź wybitnego twórcy stwierdzeniem, że skoro nie prawica ani nie lewica, to pozostaje złoty środek.

– Skrajnie złoty środek – wtrącił filozoficznie Kłapouchy, przeżuwając oset.

A po chwili dłuższego milczenia dodał:

– Ale ja tam się nie znam. Jestem niedouczonym malkontentem przecież.

Na szczęście na horyzoncie Prosiaczka nie było.

– Hmm... – drzucił znowu osiołek po kolejnej i znacznie dłuższej chwili zadumy – jednak ministrantem nigdy nie byłem. – Po czym spojrzał z niepokojem na złowieszczo pogodne niebo.

Lalki

2011-09-29T00:10:00.000+02:00

Jarmark Staroci i Osobliwości, Jelenia Góra 2011

Zwierzątka

2011-09-28T11:52:00.000+02:00

Kaczka, a może gąska

Niezupełnie "świnki trzy"

"Jestem sobie mały miś..."

...ale bardziej pokiereszowany przez życie niż ten filmowy.

Jarmark Staroci i Osobliwości, Jelenia Góra 2011

Klaun

2011-09-27T14:07:00.000+02:00

Jarmark Staroci i Osobliwości, Jelenia Góra 2011

Nagonka

2011-09-27T13:57:00.000+02:00

Jarmark Staroci i Osobliwości, Jelenia Góra 2011

Znużony Amor

2011-09-27T13:53:00.000+02:00

Jarmark Staroci i Osobliwości, Jelenia Góra 2011

Mała tancerka

2011-09-27T13:42:00.000+02:00

Jarmark Staroci i Osobliwości, Jelenia Góra 2011

Lokata przedsiębiorcza

2011-09-26T13:43:00.001+02:00

Jarmark Staroci i Osobliwości, Jelenia Góra 2011

Wielki rabat

2011-09-26T13:38:00.000+02:00

Jarmark Staroci i Osobliwości, Jelenia Góra 2011

Jesienny festiwal makijażu

2011-09-26T13:33:00.000+02:00

Jarmark Staroci i Osobliwości, Jelenia Góra 2011

Psi pakiet

2011-09-26T13:24:00.000+02:00

Jarmark Staroci i Osobliwości, Jelenia Góra 2011

Wysokie okna

2011-09-24T00:22:00.000+02:00

Z piątku na Sobotę: dzbanek z sobotniego ogródka

2011-09-23T13:05:00.000+02:00

Schyłek lata XII

2011-09-23T00:17:00.002+02:00

Schyłek lata XI

2011-09-23T00:03:00.000+02:00

Schyłek lata X (afrykańska maska)

2011-09-22T14:20:00.000+02:00

Schyłek lata IX

2011-09-21T22:13:00.000+02:00

Schyłek lata VIII

2011-09-21T10:40:00.000+02:00

Schyłek lata VII

2011-09-21T08:27:00.000+02:00

Schyłek lata VI

2011-09-20T15:11:00.000+02:00

Schyłek lata V

2011-09-20T00:09:00.000+02:00

Schyłek lata IV

2011-09-19T20:58:00.000+02:00

Schyłek lata III

2011-09-19T16:44:00.000+02:00

Schyłek lata II

2011-09-19T00:07:00.000+02:00

Schyłek lata I

2011-09-19T00:04:00.000+02:00

Z piątku na Sobotę: Sobotnie aniołki (żadne tam „Aniołki Charliego”)

2011-09-16T22:41:00.001+02:00

Patrzę na ciebie...

2011-09-11T23:29:00.000+02:00

Z piątku na Sobotę: Róża róż

2011-09-09T14:08:00.001+02:00

Zaczął się rok szkolny,

2011-09-08T17:38:00.000+02:00

zaczęły się remonty ulic. Widać robotnicy też wrócili z wakacji.

Strach pomyśleć, co będzie, gdy zacznie się rok akademicki.

Wyjść z cienia

2011-09-06T14:57:00.007+02:00

Kiedy usłyszałem niedawno, jak synek sąsiadów pogwizduje znany motyw „My czterej pancerni...”, zrobiło mi się przykro. Zacząłem myśleć o tym, że ponad dwadzieścia lat po tzw. „transformacji ustrojowej” dzieci wciąż oglądają zakłamane PRL-owskie seriale i być może z nich czerpią wiedzę o II wojnie światowej. Nie chodzi tylko zresztą o telewizyjne hity, jakiegoś kapitana Klosa czy innego „Sztyrlica”. Przecież np. do tej pory problemem bywa zmiana nazw ulic noszących miano komunistycznych aparatczyków i zaprzańców, a niektórzy wpadają wręcz na takie „świetne” pomysły, jak stawianie pomników bolszewickim najeźdźcom czy palenie im świeczek, a nawet świętowanie kolejnych rocznic tzw. „wyzwolenia”. I nie ma się co dziwić, przecież relatywizowanie postaw beneficjentów komunizmu w czasach PRL-u legło u podstaw III RP. Taka sytuacja jest tego relatywizowania logiczną konsekwencją. Skoro zwykły zdrajca może być „człowiekiem honoru”, a donoszący na własnych rodziców i przyjaciół pisarz „autorytetem moralnym”, to dlaczego ul. Armii Ludowej miałaby zmienić nazwę na np. ul. Armii Krajowej lub Żołnierzy Wyklętych, a młodzi ludzie oglądać w telewizji przygody dzielnych żołnierzy NSZ-u walczących z sowieckim okupantem, a nie fikcyjne i kompletnie fałszywe przygody braterstwa czterech czołgistów w sowieckiej armii (by nie wspomnieć o psie)?

Dlatego na uwagę zasługują wszelkie próby odkłamania tamtej rzeczywistości, przedstawienia jej bądź to w filmie, spektaklu teatralnym czy w powieści. I to mimo trudności, jakie takie inicjatywy mogą napotkać lub wciąż napotykają (ponad 20 lat po tzw. „okrągłym stole”!) – ostatnim przykładem są choćby problemy z realizacją filmu „Historia Roja, czyli w ziemi lepiej słychać”. „Z cienia” Sebastiana Reńcy to jedna z takich prób, a temat, jakiego się podjął jest bez wątpienia w dalszym ciągu kontrowersyjny i budzi emocje. Podobnie jak reżyser „Historii Roja”, młody pisarz zajął się losami oddziału NSZ w okupowanej przez armię sowiecką Polsce.

Sebastian Reńca dał się już poznać jako interesujący prozaik swoimi debiutanckimi „Śladami”, o których zresztą pisałem na tym blogu. Teraz przedstawia czytelnikowi opowieść o czasach tuż po zakończeniu II wojny światowej, które dla wielu Polaków były tylko zmianą okupanta. Podobnie, jak w tamtej książce, dostrzegam w „Z cienia” pewne powinowactwa z Mackiewiczem. Zwłaszcza charakterystyczna jest wielowątkowość tej prozy. Może to z początku nawet prowadzić do poczucia zagubienia u mniej wyrobionego czytelnika, mylenia postaci i wątków. Z drugiej strony ta wielowątkowość sprawia wrażenie, jakby autor chciał powiedzieć tak wiele, jak to tylko możliwe, a nawet więcej; jakby pisarz pragnął zawrzeć w tej przecież nie tak długiej powieści różnorodność losów, dać jak najszerszą panoramę tamtych czasów, pozwalając czytelnikowi odczuć, zrozumieć, co się wówczas działo. Tak więc powieść składa się w gruncie rzeczy z mniejszych opowiadań i opowieści, a pretekstem do tego są napotykane po drodze przez głównych bohaterów różne postaci, czasem zupełnie marginalne, pojawiające się na chwilkę tylko, by zaraz zniknąć, ale przedstawić jakiś ułamek choćby, drobniutki fragment tamtych realiów. Czytając powieść Reńcy myślałem o różnych ustnych opowieściach, jakie ludzie snują dla zabicia czasu lub napotkawszy obcych czy znajomych na przykład w trakcie podróży. Tę wielowątkowość „Z cienia” można postrzegać jako zaletę, ale też jako mankament – nadrabianie braku jakiejś bardziej rozwiniętej akcji w głównej, stanowiącej szkielet powieści historii, która mogłaby stanowić temat na co najwyżej większe opowiadanie. Reńca przedstawia bowiem historię ubeckiej prowokacji wobec oddziału Narodowych Sił Zbrojnych. Całość, której nie będę czytelnikowi zdradzać, można by w gruncie rzeczy streścić w kilku słowach. A wynik jest również łatwy do przewidzenia. Ale to raczej pretekst, pretekst, by nie tylko opowiedzieć o tamtych czasach, ale również odkłamać czarną legendę NSZ-u, złożyć hołd „żołnierzom wyklętym”.

Reńca robi zresztą wszystko, aby z tą czarną legendą się rozprawić. Wśród bohaterów jego powieści znajduje się np. Żyd walczący w oddziale Narodowych Sił Zbrojnych, co ma świadczyć o tym, że nie była to formacja antysemicka, traktująca Żydów jako wroga. Żołnierze NSZ-u zwalczają grasujące po lasach bandy, które podszywając się pod aktywność niepodległościową w rzeczywistości mają charakter kryminalny i zajmują się zwykłym rabunkiem, naprzykrzają się przy tym okolicznym chłopom, a jednocześnie są tolerowane przez komunistów, bo pozwala to kreować propagandową wizję zbrodniczych zbirów z partyzantki. Oddział, którego losy śledzimy w powieści Reńcy, wymierza sprawiedliwość, karząc komunistycznych aparatczyków nie tyle za sam fakt przynależności do PPR-u, ale za krzywdy, jakie doznają z ich strony zwykli ludzie. Autor opisuje też wzruszenie mieszkańców miasteczka na widok partyzantów maszerujących w trzeciomajowej defiladzie. Nie bez znaczenia jest też postać ks. Edwarda sprawującego swoją posługę wśród partyzantów. Oprócz tego, że jest duchownym, jest także wychowawcą. To on zachęca głównego bohatera (a zarazem narratora) tej historii do kształcenia, do lektury książek i poznawania własnej historii. Sam niesie w sobie historię XX-wiecznej walki z komunizmem jako uczestnik wojny domowej w Hiszpanii i objaśnia w rozmowach, czym tak naprawdę jest ten system.

Walczący z komunistami nie są przy tym bohaterami ze spiżu, mają swoje wady i ułomności, a i wśród nich – jak okaże się po latach – znajdują się konfidenci UB, którzy z różnych przyczyn idą na współpracę z wrogiem.

Jest w tej książce parę naprawdę mocnych i poruszających scen, jak choćby opis przesłuchania jednej z bohaterek na UB, historia przyjaźni głównego bohatera z chłopcem z sierocińca (notabene przypominająca tę opisaną w „Śladach”) czy tragiczny wątek Mariana, który zostaje zrzucony na spadochronie w okupowanej Polsce jako cichociemny. Także losy oddziału NSZ są naznaczone tragizmem – część walczących zdaje sobie sprawę z tego, że ich walka jest skazana na niepowodzenie, co nie oznacza, że pozbawiona sensu – tutaj autor chyba nawiązuje pośrednio do ciągle wznawianej dyskusji na temat sensowności powstania warszawskiego. Historia zdaje się być niewątpliwą pasją Reńcy i to ona też stanowi o wielowymiarowości tej prozy, dodaje jej mocy. Nic bowiem nie jest zawieszone w próżni, tragiczne i smutne losy oddziału NSZ mają swoje konsekwencje, a postawy walczących w tej formacji są z kolei w jakiś sposób uwarunkowane poprzez przykład powstańców walczących o niepodległą Polskę w XIX wieku. Choć wysiłek walki o niepodległość jednych i drugich skazany jest na niepowodzenie, to w dalszej perspektywie staje się źródłem inspiracji dla następnych pokoleń, dodaje siły, by podejmować kolejny trud.

Wielowątkowość powieści Reńcy sprawia, że dość pobieżne omówienie nie oddaje w pełni jej sprawiedliwości. Autor przy tym jest znakomitym narratorem, trudno się od tej historii oderwać i z pewnością niejeden czytelnik będzie czytał ją z wypiekami na twarzy aż do ostatniej kartki. Z drugiej strony po skończeniu lektury mam mimo woli poczucie pewnego niedosytu. Zastanawiam się, z czego on wynika? Może z tego, że wyczuwam u Reńcy potencjalnego twórcę wielkiej epickiej opowieści, która obejmowałaby wielkie obszary kontynentu europejskiego, a jednocześnie była podróżą w głąb czasu, gdzie poszczególne historie i opowieści, drobne i większe wątki splatałyby się w imponujący gobelin przedstawiający tragiczne losy Polaków na tle europejskiej historii. Może więc autor „Śladów” dopiero do utkania takiego bogatego arrasu się przymierza? Może to tylko przedsmak czegoś większego? Całkiem możliwe. Jeszcze pewnie będziemy mogli się o tym przekonać.

Będę się czepiał, jednak Sebastian Reńca nie ma szczęścia do korekty. W poprzedniej notce o „Śladach” wytknąłem rażący błąd ortograficzny wynikły być może ze zbytniego zaufania do automatycznej korekty komputerowej. W omawianej tutaj powieści czytelnik również niestety znajdzie parę „kwiatków”. Nie chcę być złośliwy, ale wydaje mi się, że butelkę najlepiej jednak postawić na stole, a nie „położyć”. Zwłaszcza, jeśli chwilę potem będzie nalewać się z niej wódkę (strona 110). A jakiego rodzaju jest w języku polskim okno: męskiego, żeńskiego czy nijakiego? A w związku z tym powiemy: „zamknął go” czy raczej „zamknął je” (strona 215) ? Coś jeszcze by się znalazło, ale nie przyszło mi do głowy przy zetknięciu z pierwszym błędem, by sobie wszystko pozaznaczać.

Te mankamenty nie przesłaniają jednak walorów prozy Reńcy, a zdarzają się najlepszym – pamiętam z jakim zdumieniem znalazłem rażący błąd ortograficzny w prozie wybitnego współczesnego prozaika i to wydawanego przez renomowaną oficynę.

Sebastian Reńca, Z cienia, Fronda, Warszawa 2010

Światłografia XVIII

2011-09-05T21:42:00.000+02:00

Z piątku na Sobotę: Sobotniego ogródka ładny fragment

2011-09-03T00:39:00.000+02:00

Z piątku na Sobotę: Tajemnicze „warzywo”

2011-08-27T15:21:00.000+02:00

Światłografia XVII

2011-08-27T12:06:00.000+02:00

Z piątku na Sobotę: Czerwony, ale nie mak

2011-08-26T17:27:00.000+02:00

Magia szczegółu III (albo Nie taka znowu abstrakcja IX)

2011-08-25T16:20:00.000+02:00

Wybuch supernowej

2011-08-23T15:51:00.000+02:00

Tak jest źle

2011-08-22T00:50:00.003+02:00

Swoje wrażenia z najnowszej książki Szczepana Twardocha postanowiłem tym razem podać w formie notatek pisanych na marginesie lektury – w jej trakcie, jak i po skończeniu. Te luźne fragmenty odzwierciedlają bardziej mój nastrój, a może też i zmieniające się interpretacje, jakie towarzyszyły opowiadaniom z tomu „Tak jest dobrze”, który wydaje mi się zbyt ważnym wydarzeniem literackim, by pominąć je milczeniem.

Nie śledzę dokonań śląskiego autora zbyt uważnie, ale mam wrażenie, jakby w prozie Twardocha nastąpił jakiś przeskok, przełom, pęknięcie. Być może ten moment owego „przeskoku” gdzieś mi umknął. Widać go jednak również w prowadzonym w Internecie dzienniku. To już nie jest chrześcijańska afirmacja świata, to już bardziej cioranowska rozpacz. Od Ciorana odstręcza mnie (choć de facto również pociąga) unoszący się nad jego tekstami trupi odór, charakterystyczny zapach kostnicy, cmentarnej kaplicy. Ten trupi odór, trupi jad wdarł się teraz w pisarstwo Twardocha, zatruł je. W tych opowiadaniach widzę jakiś czynnik demoniczny, jakby pisał je demon lub nawet stado demonów. Jakby nad tą prozą unosił się nie tylko trupi zaduch, ale i swąd siarki. Jakby pisarz unosił się nad piekłem i obrazy piekła nam pokazywał, jakby mówił: „Patrzcie! To tak to wygląda! Tak wyglądają też wasze małe miłości, wasze wygrane i przegrane, wasze ambicje, wasze upadki. Tyle one są warte. Tak to się kończy”. Nawet cytat z Apokalipsy, który posłużył pisarzowi jako motto tego tomu, brzmi bardziej jak demoniczny rechot, niż spokojny acz stanowczy głos ustawiający wszystko we właściwej perspektywie Bożej mądrości. To chyba nie przypadek, że pierwszy utwór ze zbioru, właśnie o jakimś demonicznym opętaniu mówi, że w nim pojawia się obraz smoka, którego trujące wyziewy przenikają resztę tych opowiadań.

Zaskoczeniem w nowej prozie Twardocha jest jej melodyjność. Zaskoczeniem, bo autor „Prawem wilka” (jakże to odmienne pisarstwo od tamtych opowieści!) parę razy wyrażał brak podatności na liryczne uniesienia czy poetyckie fascynacje. Tymczasem każde z tych opowiadań jest jak poemat prozą albo nawet po prostu poemat dla niepoznaki zapisany prozą. Charakterystyczne powtórzenia, rytmiczność, nawroty zdań i obrazów przypominają bardziej zapis snu, sennego koszmaru, lirycznej ekstazy, a może transu, w jaki autor wpadł pod wpływem silnych emocji. To też przypomina mi prozę Ciorana. Zwłaszcza jego pełne buzujących emocji „Na szczytach rozpaczy” (nomen omen ). Choć niewykluczone, że ta ekstatyczna strona nowych opowiadań śląskiego autora jest wynikiem zimnej, wyrachowanej kalkulacji, cierpliwego szlifowania i układania zdań, dobierania słów.

Cielesność, cielesność wulgarna, wyuzdana, brzydka, obleśna, sprośna. Zachwycanie się sprawnością własnego ciała i do ciała niechęć. Ciało, którego brzydota boli i ciało, którego piękno cieszy lub jest przedmiotem zazdrości. Żyły, krew, przemiana materii, cała ta fizjologia, sycenie żądz. Związek ciała z naturą, zwierzęciem, które w nas jest i które domaga się swoich praw.

Czytając „Tak jest dobrze” w pewnej chwili pytam się sam siebie: „Czyżby Twardoch chciał w swoich opowiadaniach zilustrować wszystkie siedem grzechów głównych?” Bo to one zdają się stanowić główny temat tego zbioru, nawet jeśli nie jest tak, że każde opowiadanie jest ilustracją jednego z nich, jak słynne obrazy Pietera Bruegela. Pycha, chciwość, nieczystość, zazdrość, nieumiarkowanie w jedzeniu i piciu, gniew, lenistwo… Pycha to temat pierwszego opowiadania, odnajdujemy ją też w „Uderz mnie”, chciwość ilustruje groteskowe opowiadanie „Ona płynie w moich żyłach”, nieczystość w zasadzie pojawia się w każdym z tych utworów i jest to nieczystość zarówno w mowie i myślach, jak i odnosząca się do sfery seksualnej. Zazdrość powoduje bohaterami „Uderz mnie” i „Masary”, nieumiarkowanie w jedzeniu i piciu jest kanwą „Masary”, ale i też „Dwóch przemian Włodzimierza Kurczyka”, a gniew i lenistwo, a w zasadzie acedia – znużenie duchowe to motyw tytułowego i wieńczącego cały zbiór opowiadania.

Mam wrażenie, jakby autor tej prozy czerpał wręcz perwersyjną przyjemność z wcielania się w różnorodne postaci, z przeżywania ich wyimaginowanych żywotów, odgrywania kolejnych ról, będąc w jednym opowiadaniu raz grubą i żałosną Masarą, to znowu wcielając się w jej skrywaną szkolną miłość. Ten motyw zresztą pojawia się również w samych opowiadaniach, zwłaszcza w pierwszym, w którym tytułowy Gerd wciela się w postać swojego syna lub ogląda świat oczami sąsiada, poznając jego intymne tajemnice. Ten sam Gerd podszywa się również – jak aktor – w różne postaci dzwoniąc do Radia Maryja. W „Uderz mnie” główny bohater zdaje się cierpieć na jakiegoś rodzaju rozdwojenie jaźni, będąc jednocześnie twardym i pozbawionym skrupułów biznesmenem, jak i „mięczakiem”, małym bezbronnym chłopcem, skrywającym się gdzieś w trzewiach tego „twardziela”.

Przegrany w tych opowiadaniach jest w zasadzie każdy. Przegrany jest Gerd – pan życia i śmierci – biadający nad swoim życiem: „Kaj twoje życie, Gerd, kaj się straciło? Kaj ty żeś się stracił?”. Przegrany jest bohater „Ona płynie w moich żyłach”, choć z pozoru wybiera stronę „silniejszych”. Przegrana jest biorąca po latach odwet za swoje upokorzenia Masara, przegrany i żałosny jest gardzący drobnomieszczańskimi „tatuśkami z brzuszkami” Marek z tego samego opowiadania. Przegrany i smutny jest los Włodzimierza Kurczyka, którego całe życie jest pokurczone i mizerne. Przegrany jest „wielki” i odnoszący sukcesy architekt Barcz z „Uderz mnie”. Swoje życie przegrywa też Nikodem z tytułowego „Tak jest dobrze”, który zbyt późno uświadamia sobie, co tak naprawdę w owym życiu jest najważniejsze, co ma prawdziwą wartość, co należy chronić i dla czego warto zwalczyć swoje głupie poczucie dumy, czy też po prostu zwykłej pychy.

Jaką rolę w tej prozie pełni chrześcijaństwo? W opowiadaniu „Ona płynie w moich żyłach”, mogącym nasuwać pewne skojarzenia z „Dżumą” Camusa, chrześcijaństwo zdaje się być bezsilne wobec szerzącej się epidemii. Scena w kościele jest dość charakterystyczna. Choć modlący się tam zdają się zachowywać resztki godności w otaczającym ich morzu szaleństwa i okrucieństwa, to sami mimo woli stają się jego ofiarami, a ich niewielka grupa ze swoją modlitwą stanowi wątłą – z każdą chwilą coraz wątlejszą – i wątpliwą barierę wobec panoszącej się epidemii. Opowiadanie to jest notabene w jakimś stopniu groteskową przypowieścią z akcentami humorystycznymi.

Świat tych utworów przypomina wizję z „Drogi” Cormaca McCarthy’ego, do której to powieści nawiązuje Twardoch w ostatnim tytułowym opowiadaniu. To podróż przez „ziemię jałową”, gdzie pojawiający się tu i ówdzie „płomień” zdaje się żarzyć w mroku wątłym, niepewnym blaskiem. Zgromadzone w jednym tomie opowiadania tworzą pewną całość, a nie tylko przypadkowo zebraną kolekcję publikowanych tu i ówdzie utworów. Ostatnie, tytułowe „Tak jest dobrze” stanowi zgrabną pointę i zwieńczenie wspomnianej całości. To w nim Bóg zostaje odnaleziony w konkrecie ludzkiej miłości. Rodzina staje się enklawą chroniącą przed bezsensem, pustką i bezdusznością świata. To ona stanowi prawdziwą wartość, której należy chronić i bronić przed panoszącym się złem, przed zniszczeniem. To też pewnym sensie pochwała ojcostwa i męskości wyrażającej się w trosce o wątłe i delikatne życie, które zostaje powierzone mężczyźnie na jakiś czas tylko przecież.

A jednak wymowa tych opowiadań jest w gruncie rzeczy głęboko chrześcijańska. A cytat z Apokalipsy, którego autor użył jako motta, należy mieć cały czas w pamięci w trakcie ich lektury: „Przecież mówisz: Jestem bogaty i wzbogaciłem się i niczego nie potrzebuję, a nie wiesz, że jesteś nędzarz pożałowania godzien i ubogi i ślepy i nagi”.

Znamienne, że cytat ten pochodzi z fragmentu, w którym są słynne – i niełatwe do przełknięcia – słowa (w tłumaczeniu z Biblii Tysiąclecia):

„Znam Twoje czyny,

że ani zimny, ani gorący nie jesteś.

Obyś był zimny albo gorący!

A tak, skoro jesteś letni

i ani gorący, ani zimny,

chcę wyrzucić cię z mych ust”.

Szczepan Twardoch, Tak jest dobrze, Powergraph, Warszawa 2011.

Z piątku na Sobotę: W centrum uwagi

2011-08-21T12:51:00.000+02:00

Nie taka znowu abstrakcja VIII

2011-08-21T00:52:00.000+02:00

Autoportret podwójny (konno)

2011-08-20T12:52:00.000+02:00

Sobotni ogródek II

2011-08-20T12:31:00.000+02:00

Z piątku na Sobotę: Latarenka

2011-08-19T00:41:00.000+02:00

Po prostu dwa jabłka

2011-08-17T16:59:00.001+02:00

In statu nascendi sobotnie (i nie tylko). Faza I, Faza II

2011-08-16T15:15:00.002+02:00

A rose for B. II

2011-08-12T13:20:00.000+02:00

Z cyklu: Myszkując po Internecie

2011-08-09T22:18:00.006+02:00

„Groźny przestępca” aresztowany

Co takiego złego zrobiła ta spokojna kobieta, że policja zakuła ją w kajdanki?

Po prostu protestowała przeciwko zabijaniu nienarodzonych dzieci. Nie rzucała kamieniami, nie wybijała szyb, nie strzelała do lekarzy parających się aborcją, nie podpalała kliniki aborcyjnej. To niewiarygodne, ale można pójść do więzienia za cichą modlitwę i próbę przekonania kogoś, by nie zabijał swojego dziecka. I wcale nie dzieje się to w jakimś totalitarnym kraju. Więcej można przeczytać na stronie „Gościa niedzielnego”. Polecam też na tej samej stronie komentarz Przemysława Kucharczaka „Linda Gibbons w kajdankach”.

Magia szczegółu II

2011-08-08T20:46:00.000+02:00

Nie taka znowu abstrakcja VII

2011-08-04T20:31:00.000+02:00

W szponach mrocznych namiętności

2011-08-03T18:54:00.000+02:00

Gdzieś na krańcach kosmosu...

2011-08-02T22:44:00.003+02:00

znajduje się dziwna planeta, do której dotarła Sobota. A jakby biorąca udział w dyskusji campanule miała wątpliwości, to tutaj jest dowód w postaci zdjęcia:

Powstanie Warszawskie

2011-08-02T12:17:00.003+02:00

Dla tzw. „realistów” to „narodowa katastrofa”, dla pozostałych to tragiczna ofiara, która miała sens, bo są rzeczy, o które warto się bić i za które warto ginąć.

Deszczowo, więc i deszczowa piosenka w pięknym wykonaniu Stanisława Soyki.

Kto tam zagląda? II

2011-08-01T16:59:00.001+02:00

Nie taka znowu abstrakcja VI (nieco sobotnia)

2011-07-31T19:25:00.000+02:00

Z życia mikrobów XIX – Dorzynanie watahy, czyli czy czas zacząć się bać

2011-07-29T18:18:00.003+02:00

Odwiedzając obce strony pewien minister spraw zagranicznych (Foreign Affairs Minister – jak go nazywają w jego mrocznym kraju) powiedział, że w jego ojczyźnie nie brak podobnych do norweskiego szaleńców, którzy gotowi są sięgnąć po broń (co swoją drogą było niezłą reklamą turystyczną). Ów arbiter elegantiarum, sypiący co rusz zgrabnymi bon motami, zasłynął niegdyś stwierdzeniem, że czas dorżnąć watahę, a miał na myśli swoją byłą partię, z której przezornie przeszedł do okopów przeciwnika, a niedoszłego sojusznika (jeśli dla czytelnika to nieco skomplikowane, proszę się nie martwić – ja też niewiele z tego pojmuję, tym bardziej, że potrójny rym utrudnia mi skupienie się na treści).

Mój przyjaciel, a mieszkaniec owej posępnej krainy (zlokalizowanej, jak się zdaje na północy, ale kiepski jestem z geografii), wspomniał, że w partii owego ministra (tzn. tej nowej, nie tej starej), takie „miłosierdzie” wobec przeciwnika, to normalna praktyka (i znów wiersz lub poemat się z tego kroi!). Otóż, niejaki John Catburner (ponoć niezły sukinkot) zasugerował, że wybierze się na polowanie, zastrzeli lidera opozycyjnej partii, wypatroszy go, a skórą ozdobi sobie ścianę nad biurkiem czy może podłogę przed kominkiem (tutaj nie pomnę, bo w tym czasie wino kapnęło mi na spodnie i nie słuchałem zbyt uważnie).

Opowiadając o tym, mój przyjaciel się zasępił i powiedział, że nie trzeba było długo czekać, a inny partyjny kolega ministra, a raczej były kolega, bo już nie należał (ostrzegałem, że sam się w tym gubię) zastrzelił jednego członka opozycji, a potem poderżnął gardło drugiemu (co ponoć stało się przedmiotem kpinek pewnych dziennikarzy, dla których to było tylko drobne skaleczenie. No, co najwyżej chirurgiczne nacięcie!). Ten jak najbardziej poczytalny zamachowiec (czego dowiodły badania) miał zresztą szeroko zakrojone plany, ale mu się nie udało wcielić ich w życie.

Słuchałem mojego przyjaciela, a jego opowieść była tak mroczna, że rzadki włos na głowie mi się jeżył i zrobiło się jakoś tak duszno i straszno, że miałem ochotę wyjść na papierosa, chociaż nie palę. Tyle tego było, że na wołowej skórze by nie spisać. Jak przez mroczne opary tytoniowego dymu tylko przypominam sobie, że wybitni, a przy tym subtelni i wyrafinowani intelektualiści i autorytety moralne nazywają tam wyborców opozycyjnej partii bydłem i chwastem, a poetów się sądzi za ich niewyparzony język (na co według innego błyskotliwego felietonisty i trefnisia, autora pozbawionych epitetów i żółci artykułów, ponoć sobie w pełni zasługują, skoro miotają obelgi).

Ponieważ dwie butelki po winie były już puste, a historia długa, zawiła i ciemna, miałem solidnie dosyć. Na szczęście mój przyjaciel kończył. Zapytał tylko jeszcze, czy nie byłoby bezpieczniej, gdyby przeniósł się do mojego kraju, bo wypowiedź ministra zabrzmiała jak obietnica (choć chyba adekwatniejszym słowem byłoby: „groźba”). Bez chwili zastanowienia wypaliłem:

- Jasne, stary. Nawet się nie namyślaj, u nas przecież panuje polityka miłości.

Mój stary druh nic już nie odpowiedział, bo po moich pokrzepiających słowach pogrążył się w objęcia Morfeusza, w które i ja następnie zapadłem, jak kamień w wodę.

Się utknęło

2011-07-28T23:20:00.000+02:00

Autoportret

2011-07-28T16:30:00.001+02:00

Zbrodniczy fundamentalizm chrześcijański

2011-07-28T00:57:00.002+02:00

Na pewnym portalu społecznościowym przeczytałem taką „złotą” myśl: „Chrześcijański fundamentalizm – jak każdy fundamentalizm – zbrodniczy”. Autorka tej sentencji, skądinąd wydaje się osoba dość inteligentna, nawiązywała najwidoczniej do ostatniej tragedii w Norwegii. Problem z tym, że Anders Behring Breivik ma tyleż wspólnego z chrześcijaństwem, co błogosławiący homoseksualne zastępy w rytm techno Szymon Niemiec. Co zabawne (jeśli w ogóle jest z czego się śmiać), zamachowiec z Norwegii zdaje się raczej spełniać wszelkie kryteria tak wyszydzanych przez mainstreamowych dziennikarzy i intelektualistów teorii spiskowych, nie dość że instrumentalnie traktuje chrześcijaństwo, to jeszcze na dodatek mason (notabene w sieci można sobie pooglądać zdjęcia tego szaleńca w masońskim fartuszku).

Można się zastanawiać, co autorka rozumie pod odkreśleniem „fundamentalizm”, a zwłaszcza „chrześcijański fundamentalizm”. Nawet gdyby doniesienia mediów nie zweryfikowały określenia norweskiego zamachowca jako „chrześcijańskiego fundamentalisty”, to i tak chwila zastanowienia kazałaby poddać je w wątpliwość. Jeśli „chrześcijański fundamentalizm” to wierne trzymanie się słów Ewangelii, słów Chrystusa, czyli po prostu chrześcijańska ortodoksja, to trudno uznać mordowanie niewinnych (a nawet winnych) ludzi za naśladowanie Jezusa. Zwrócił na to uwagę jeden z uczestników krótkiej dyskusji, jaka się wywiązała pod wpisem. A swoją drogą, czy fundamentalistyczny wyznawca ścisłego przestrzegania przepisów japońskiego sushi, też jest potencjalnym zbrodniarzem?

Autorka „złotej” myśli jednak nie dawała za wygraną i przywołała wyprawy krzyżowe jako przykład chrześcijańskiego fanatyzmu i interpretacji dekalogu prowadzących do zbrodni.

Muszę przyznać, że nudzi mnie wymachiwanie przez różnych intelektualistów cepem krucjat przeciwko chrześcijaństwu. Przede wszystkim był to rodzaj kontrataku wymierzonego w wojowniczy islam, który zniszczył cywilizację chrześcijańską na sporych połaciach Bliskiego Wschodu i Afryki Północnej. Wyprawy krzyżowe można w jakimś stopniu porównać do amerykańskiej inwazji na Irak lub interwencji w Afganistanie, a i to nie będzie zbyt ścisła analogia. Mam wrażenie, że krzyżowcami kierowały poza tym dużo szlachetniejsze pobudki. Wiele by można o tym napisać. Gdyby Europa w odpowiednim czasie zdobyła się na wspólny wysiłek zorganizowania krucjat przeciwko rozwijającej się potędze Osmanów, być może Bałkany, a także Bizancjum uniknęłyby swojego tragicznego losu. Pomijam już takie kwestie, jak przykładanie współczesnych miar do czasów tak odmiennych jak średniowiecze.

Autorka wpisu, zamiast krytycznie spojrzeć na to, co serwuje się w mediach, postanowiła użyć wygodnego wytrycha, który tylko z pozoru pasuje do zamka i otwiera rzeczywistość. Swoją drogą, jak spodobałoby się jej podobne sformułowanie: „chrześcijański liberalizm – jak każdy liberalizm – jest zbrodniczy. Prowadzi do patologii społecznych, aborcji, eutanazji, rozpadu tradycyjnej rodziny, alienacji, samotności i pustki, a w konsekwencji: prostytucji, złodziejstwa, morderstw”? Fajne, prawda?

Nie taka znowu abstrakcja V (magia szczegółu)

2011-07-26T21:41:00.001+02:00

Goodbye, Amy!

2011-07-23T20:02:00.000+02:00

Już niestety nie będzie jej nowych piosenek. Jej cudny, charakterystyczny wokal mógł się równać tylko z największymi gwiazdami: Billie Holiday, Niną Simon, Ellą Fitzgerald...

Kto tam zagląda?

2011-07-23T17:50:00.000+02:00

Sobotni ogródek...

2011-07-22T15:41:00.000+02:00

... na deszczowy piątek.
(czyli słoneczne słoneczniki, choć nieco w cieniu)

Dzień, w którym sąd skazał poetę

2011-07-21T23:54:00.001+02:00

Tę datę warto zapamiętać.

I kto tu walczył rzekomo o wolność słowa? Trzeba im chyba - o ironio! - przytoczyć znane słowa innego poety: „Nie bądź bezpieczny, poeta pamięta...”

Więcej informacji można znaleźć na przykład tutaj.

Trochę słońca...

2011-07-21T15:27:00.000+02:00

... w ten deszcz

Znowu deszcz

2011-07-20T15:57:00.000+02:00

czyli czas na jazz.
(A może i partyjkę scrabbli?)

A rose for B.

2011-07-19T14:55:00.000+02:00

Nie taka znowu abstrakcja IV (Sobotnia)

2011-07-18T22:07:00.001+02:00

Nie taka znowu abstrakcja III

2011-07-18T17:11:00.001+02:00

Festiwal Żenady Rosyjskiej

2011-07-18T00:50:00.002+02:00

W minioną sobotę zupełnie przypadkiem miałem okazję, w trakcie mojej ulubionej gry w scrabble, obejrzeć w telewizji Festiwal Piosenki Radzieckiej... tzn., przepraszam... Rosyjskiej, choć właściwsza nazwa byłaby: „Festiwal Żenady Rosyjskiej” z króciutkim kilkuminutowym dodatkiem artystycznym i to wcale, a wcale z Rosją nie mającym nic wspólnego.

Oglądając to dziwo zastanawiałem się nad brakiem jakiegokolwiek taktu i wyczucia ze strony organizatorów. Pal licho sam festiwal! Niech sobie go urządzają. Ale dlaczego musieli zorganizować go w Zielonej Górze? Czyżby po to, aby wywołać u widzów i słuchaczy dziwne wrażenie déjà vu? I dlaczego prowadzący musieli przywoływać z pokładów pamięci czasy PRL-u i sowieckich „szlagierów” z tamtych lat?

Czepiam się? Wyobraźmy sobie, że III Rzesza porządziłaby na terenie Generalnej Guberni dłużej, a w tym czasie urządzałaby festiwale piosenki nazistowskiej – dajmy na to w Kielcach – i ktoś po latach, a po upadku hitlerowskich Niemiec, wpadłby na pomysł zorganizowania „Festiwalu piosenki niemieckiej” właśnie w tym mieście, zaś prowadzący tę całą imprezę odwoływaliby się do hitlerowskich „hitów” z tamtych lat. Scyzoryk się w kieszeni otwiera? Wam nie? Bo mi tak.

Pomijając już wyżej wspomniane kwestie, sam koncert reprezentował sobą tak niski poziom, że podejrzewam u organizatorów skrywaną chęć obrzydzenia przeciętnemu Polakowi i przeciętnej Polce kultury rosyjskiej. Chcielibyście, aby np. w Rosji albo Wielkiej Brytanii urządzono festiwal polskiej piosenki, gdzie publiczność szalałaby w rytm disco-polo? Ja nie. A na dodatek całe to żenujące widowisko nadawała telewizji publiczna.

Nie taka znowu abstrakcja II

2011-07-17T22:04:00.001+02:00

Nie taka znowu abstrakcja

2011-07-13T22:44:00.001+02:00

„Ach, jedną chwilką...”

2011-07-07T23:02:00.004+02:00

Przyjdzie walec i wyrówna...

2011-07-01T17:46:00.002+02:00

Już przyszedł. I wyrównał.

I to chyba wystarczy za komentarz do sprzedaży „Rzeczpospolitej”. Pozostaje internet (dopóki tutaj też walec nie wyrówna).

Broń najsłabszych

2011-06-18T14:33:00.001+02:00

„Czerwony autobus...”

2011-06-08T20:40:00.000+02:00

... może niezupełnie czerwony. Deszczowa to w każdym razie piosenka.

Z cyklu: Myszkując po Internecie

2011-05-05T13:41:00.001+02:00

Magia współczesnej elektroniki

Więcej można przeczytać sobie np. tutaj.

Z życia mikrobów XVIII – Troska Namiestnika

2011-05-05T00:52:00.000+02:00

Specjalista od ślepych snajperów i mistrz ortografii w jednym pouczył ostatnio lud pracujący miast i wsi, jak „ojczyznę trzeba kochać i szanować”. Z ojcowską troską pochylił się nad tymi, którzy nie potrafią „nie deptać flagi i nie pluć na godło”. I nie zapomniał wspomnieć coś o krzyżu, wokół którego rozpętał w zeszłym roku niezłą zadymę.

- Bul, bul – odparł Kłapouchy zanurzając łebek w rzece. Zapewne ze wstydu, bo wciąż miał żywo w pamięci głęboki respekt pana hrabiego dla tragicznie zmarłego poprzednika i jego urzędu.

Powinność pisarza

2011-05-01T21:43:00.003+02:00

O „Gawędziarzu” Mario Vargasa Llosy można by napisać wiele, długi esej lub analizę, która by przekroczyła ramy tego, co uważam za dopuszczalne w blogu. Skoncentruję się więc na tym aspekcie powieści peruwiańskiego noblisty, który wydał mi się szczególnie istotny. Po jej skończeniu przypomniało mi się to, co kiedyś napisałem lub pomyślałem o eseistyce Paźniewskiego – że ważne są w niej dwie kategorie: pamięć i niepewność. Właściwie to samo można by napisać o „Gawędziarzu”.

To druga powieść Llosy, którą przeczytałem (wcześniej – „Kto zabił Palomina Molero?”), więc trudno mi wyciągać jakieś ogólniejsze wnioski o jego twórczości na podstawie dwóch zaledwie tekstów i trzeciego czytanego fragmentami i nie do końca w księgarni. Podejrzewam jednak, że Llosa opowiada w tej książce nieco o samym sobie. Jak się zdążyłem już przekonać, też jest gawędziarzem i to wytrawnym. Z tym, że „Kto zabił Palomina Molero” wydaje mi się książką nieco lżejszą gatunkowo. Nawet nie chodzi o wykorzystanie kryminału do opowiedzenia pewnej historii i postawienia pewnych pytań, bo miłośnicy kryminałów raczej będą zawiedzeni – żadnego zaskoczenia, a winnego (tylko czy faktycznie i czy o to chodzi?) poznajemy bardzo szybko. „Gawędziarz” ma w sobie jakby więcej treści, chce powiedzieć, zawrzeć więcej. A o czym mówi? Opowiada o roli gawędziarza – pisarza we wspólnocie. To tytułowy gawędziarz jest tym, który wspólnotę spaja, który wędrując i snując historie, mity, bajania ją łączy. Łączy zarówno pod względem geograficznym – krążąc wśród rozproszonych członków plemienia, podtrzymując ich tożsamość, ale też i pod względem pokoleniowym – bo przecież snuje historie, które przekazywano sobie z ust do ust zanim się w tej wspólnocie pojawił.

Llosa pyta jednocześnie o sens powołania, o to, jak ktoś staje się owym gawędziarzem, skąd ten dar i jak się objawia, dlaczego? Jest w tym jakaś nie do końca zrozumiała tajemnica. Mamy tu poza tym świadomość, że pisarz nie tylko utrwala już istniejące we wspólnocie opowieści, legendy, mity i przekazuje je dalej, ale również je modyfikuje, dodaje także do nich z bagażu własnego doświadczenia, a zarazem wzbogaca o podania innych wspólnot, odpowiednio je „przekładając” na zrozumiały dla danej wspólnoty język, nadając im lokalnego kolorytu, wtapiając je w kulturowe tło. To ostatnie jest świetnie pokazane na przykładzie biblijnych opowieści przetworzonych i opowiedzianych na nowo, ale także nieco na zasadzie kontrastu przez zderzenie z sytuacją narratora tej całej historii, który znajduje się we Włoszech, we Florencji, także przecież będąc w ruchu, krążąc wcześniej między starym a nowym kontynentem, czerpiąc z bogactwa literackiego, kulturalnego i tradycji Europy.

Ważną rzeczą w powieści Llosy jest świadomość, że prawdziwy „gawędziarz” powinien być dobrze zakorzeniony w danej wspólnocie, w jej zwyczajach, tradycjach, by przez swoje opowieści móc być wspomnianym wcześniej łącznikiem, elementem spajającym. Nie może się od owej wspólnoty wyobcować, ale raczej powinien z nią utożsamić. Co nie znaczy, że ma pozostać wobec niej bezkrytyczny. W pewien sposób jest odmieńcem, tak jak Maskamiki, kaleką, którego konkretna społeczność (w tym przypadku plemię zamieszkujące dżunglę nad Amazonką) odrzuciłaby już tuż po jego urodzeniu. Maskamiki paradoksalnie wtapiając się we wspólnotę, jednocześnie zachowuje swoją odrębność. Jest częścią wspólnoty, ale jest i w niej kimś obcym. Nosi piętno, choć nie piętno Kaina, a równocześnie staje się jednym z członków społeczności ciesząc się jej poważaniem, jej szacunkiem. Być może to właśnie sprawia, że „gawędziarz” odczuwając i język, i tradycje danego społeczeństwa, jednocześnie potrafi w formie opowieści powiedzieć o tym, co wydaje się być kontrowersyjne (w tym przypadku np. topienie, uśmiercanie kalekich dzieci). Robi to jednak zadając pytania, nie podając definitywnych odpowiedzi. I tutaj jest właśnie ta druga kategoria: niepewność. Charakterystyczne, że w tych fragmentach, które są opowieściami tytułowego „gawędziarza”, często pojawiają się na końcu zdań, jakby je podkreślając, słowa wyrażające wątpliwości: „być może”, „chyba”, „pewnie”. A więc pisarz zamiast podawać skonkretyzowane odpowiedzi, zamiast przemawiać z piedestału swojej mądrości, raczej pyta, raczej poddaje w wątpienie to, co w danej wspólnocie uchodzi za pewnik.

Piszę ten tekst w dniu beatyfikacji Jana Pawła II i nie mogę przestać myśleć o tym, że nasz błogosławiony Rodak w pewnym sensie pełnił, pełni i będzie pełnić rolę, jaką Mario Vargas Llosa (przy całych różnicach światopoglądowych) przypisuje gawędziarzowi – rolę łącznika wspólnoty, tego, który tę wspólnotę spaja, integruje, nadaje jej sens, a może też poczucie dumy. I to wbrew różnym „oryginałom”, którzy „nie płakali po papieżu”. Oczywiście nie chciałbym spłycać pontyfikatu Jana Pawła II tylko do tego aspektu. Jest to bowiem jeden z wielu aspektów jego życia. Życia, które z pewnością domaga się utalentowanego „gawędziarza” i może dystansu czasowego. Bo czy faktycznie jesteśmy w pełni świadomi cudu, jakiego – od wyboru Karola Wojtyły na następcę św. Piotra – byliśmy świadkami? Czy my to widzimy, czy dostrzegamy?

Mario Vargas Llosa, Gawędziarz, tłum. Carlos Marrodan Casas, Kraków 2009.

Światłografia XVI

2011-04-30T15:14:00.002+02:00

Chrystus zmartwychwstał!

2011-04-24T00:14:00.000+02:00

A tulip for B.

2011-04-21T13:50:00.000+02:00

Z cyklu: Myszkując po Internecie

2011-03-12T13:45:00.001+01:00

Nie, to nie jest film z czasów PRL-u

W końcu ci panowie jeszcze nie biją. Są tylko chamscy. I tak, za nasze pieniądze.

Z cyklu: Myszkując po Internecie

2011-03-11T17:31:00.000+01:00

Chrystus okaleczony

Drzewo

2011-03-11T14:06:00.000+01:00

W ogrodzie zimy XI

2011-03-01T17:47:00.000+01:00